Gãy cổ xương đùi chẩn đoán và xử trí ngoại khoa

Gãy cổ xương đùi là các trường hợp gãy xương mà đường gãy là ở giữa chỏm và khối mấu chuyển.

Gãy cổ xương đùi là các trường hợp gãy xương mà đường gãy là ở giữa chỏm và khối mấu chuyển.

- Thường gặp đối với người già, cho dù là một chấn thương nhẹ (như té đập mông)

- Rất hiếm gặp ở người trẻ và trẻ em.

- Tiên lượng về liền xương khá phức tạp do khớp giả và sự tiêu chỏm.

- Thường đe doạ tính mạng bởi các biến chứng như viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu, suy tim, lở loét do nằm lâu.

Nhắc lại các yếu tố quan trọng về giải phẫu

1. Điểm yếu

Nằm giữa hai hệ xương: hệ quạt chân đế và hệ cung nhọn.

2. Về X quang

* Các điểm cốt hoá

- 1 tuổi: có điểm cốt  hoá đầu xương

- 5 tuổi: xuất hiện thêm điểm cốt hoá ở mấu chuyển lớn.

- 8 tuổi: phát triển mạnh các điểm cốt hoá ở đầu xương và mấu chuyển lớn

- 10 tuổi: xuất  hiện thêm điểm cốt hoá mấu chuyển bé

- 13 tuổi: đầu xương phát triển hoàn toàn nhưng các mấu chuyển chỉ dính chắc vào xương  từ 16-18  tuần và chỏm xương dính chắc vào đùi  từ 18-20 tuổi.

Điểm yếu bình thường ở người lớn

Điểm yếu ở người già (loãng xương ở người già)

* Đường cung cổ bịt

Là đường hình cung nối liên tục của bờ cổ xương đùi và gờ trên lỗ bịt

* Góc cổ thân

Là góc được tạo bởi trục của cổ xương đùi và của thân xương đùi. Bình thường góc khoảng chừng 1300.

 3. Về tuần hoàn nuôi dưỡng chỏm: Có 3 nhóm

- Nhóm trên: được hình thành từ 3-4 nhánh nhỏ tách ra từ động mạch mũ sau, nối với các nhánh mũ trước, nhánh bịt, các nhánh đi theo bao khớp vào nuôi dưỡng khoảng

Nhóm động mạch chỏm xương đùi

Cung động mạch trong bao khớp dưới bao hoạt dịch

Động mạch lên của cổ xương đùi trên của chỏm.

- Nhóm dưới-trong: tách ra từ động mạch mũ sau nuôi dưỡng 1/4 dưới của chỏm.

- Động mạch dây chằng tròn: tách từ động mạch bịt, có vai trò rất nhỏ chỉ nuôi dưỡng một phần của chỏm

Phân loại

1. Theo Garden

Dựa vào các tương quan hiện có của các thớ xương dọc. Nếu sự tương quan còn  được duy trì, tức sự di lệch ít quan trọng và sự nuôi dưỡng chỏm sẽ tốt nhờ bao khớp còn nguyên vẹn. Tiên lượng sẽ tốt.

- Độ I: gãy dạng cài nhau, các thớ xương còn thẳng

- Độ II: gãy cài không di lệch, các thớ xương còn giữ  hướng thẳng nhưng bị lực ép giữa các xương  gãy.

- Độ III: gãy di lệch khép, thớ xương nằm ngang

- Độ IV: gãy rất di lệch, đầu xương tự do trong ổ cối, chỗ gãy tiếp xúc với dây chằng tròn, các thớ xương song song nhưng tách rời ra. Chỏm sẽ đe doạ hoại tử.

2. Theo Pauwels

- Pauwels I: đường gãy tạo với đường nằm ngang 1 góc tương đương 300, dễ liền xương

- Pauwels II: góc này tương đương 500, tiên lượng liền xương  khó.

- Pauwels III: góc này tương đương 700, nguy cơ hoại tử chỏm cao.

Triệu chứng lâm sàng

Tuỳ theo dạng gãy (gãy khép hay dạng) mà biểu hiện các triệu chứng lâm sàng  có khác nhau.

1. Gãy cổ chính danh dạng gãy khép

Thường hay gặp, các đoạn gãy tách rời xa bởi co kéo của cơ. Đoạn gãy dưới ở tư thế khép và xoay ngoài.

* Giải phẫu bệnh

- Vị trí

+  Loại  gãy dưới chỏm: loại này điều trị phức tạp vì chỉ còn chỏm xương nhỏ. Phần   chỏm nuôi dưỡng kém chỉ còn động mạch dây chằng tròn do đó liền xương khó, dễ đưa đến khớp giả hoặc tiêu chỏm.

+ Gãy xuyên cổ: tiên lượng tốt hơn loại trên vì còn một phần xương dính vào chỏm, dinh dưỡng tốt hơn.

- Hướng đường gãy: thường chếch từ dưới lên trên từ trong ra ngoài.

- Di  lệch: các đoạn  gãy không cài  nhau.

Đoạn xa di lệch lên trên do cơ mông kéo, hai đoạn xương gập góc, ở góc xuống dưới và ra sau.

1. Gãy dưới bao  khớp

2. Gãy ngang cổ xương đùi

3. Gãy nền cổ xương đùi

* Lâm sàng

- Đau: lệch thường, đau nhiều nhất là khi gắng cử động háng.

- Mất cơ năng hoàn toàn: lệch không thể nhấc chân lên khỏi mặt phẳng giường.

- Biến dạng:

+ Chân gãy ngắn, đùi khép, bàn chân xoay ra ngoài

+ Sờ thấy mấu động lớn bị kéo lên trên.

+ Có sự  thay đổi của đường Nélaton Roser, bình thường thì gai chậu trước trên mấu  động to, ụ ngồi ở cùng trên một đường thẳng. Khi gãy mấu động to bị kéo lên cao, ở trên đường nối gai chậu trước trên và ụ ngồi.

+ Có thể có tràn dịch khớp gối bên gãy.

* X quang

Cần chụp thẳng và nghiêng háng bên gãy. Có thể thấy:

- Đường gãy ở bờ trong của cổ chéo xuống dưới và vào trong, hoặc đường gãy giữa cổ thẳng góc với trục cổ xương.

- Về di lệch thấy đoạn ngoài bị kéo lên trên chỏm xoay làm trục cổ xương bị gục  xuống dưới. Trên  phim nghiêng thấy 2 đoạn gãy không cài vào nhau, đó là dấu hiệu chính. Sau khi khám xác định gãy xương cần đánh giá tình trạng toàn thân để có chỉ định và điều trị phù hợp.

2.  Gãy cổ chính danh gãy dạng

ít gặp hơn gãy khép vì hai đoạn cài nhau.

* Lâm sàng

Sau ngã đập khối mấu chuyển xuống đất, xương gãy và làm cài cổ xương. Triệu  chứng lâm sàng thường không rõ ràng, giảm cơ năng không hoàn toàn, bệnh nhân có  thể nhấc gót chân khỏi giường và có trường hợp vẫn đứng dậy được, sau đó  đoạn gãy có thể bị tách rời ra trở thành gãy khép.

* X quang

Đường gãy dưới chỏm hoặc xuyên cổ gần như là ngang. Hai đoạn gãy cài nhau làm mở  rộng góc cổ thân.

Tiến triển và biến chứng

Nếu điều trị tốt có thể tránh được các biến chứng toàn thân, xương liền sau 3-4 tháng, không có di chứng. Nếu điều trị không tốt thì để lại nhiều biến chứng.

1. Biến chứng sớm

- Choáng chấn thương: hiếm gặp

- Thương tổn phối hợp: tổn thương ổ khớp hoặc gãy xương đùi.

2. Biến chứng muộn

* Toàn thân

- Thương tổn loét da, loét mông, gót chân xương  cùng

- Thương tổn tim phổi: viêm phế quản, viêm phổi, nguy cơ suy  tim

- Biến chứng tiết niệu: nhiễm  khuẩn đường tiết niệu

- Tai  biến huyết khối: viêm tĩnh mạch và huyết khối phổi.

* Tại chỗ

- Can lệch: trong tư thế háng khép, gãy ngắn  chi 4-5cm và có thể bù trừ bằng cong  chậu hông, cột sống, đi dép đế cao.

- Can xấu: dễ có nguy cơ thoái hoá khớp nhất là khớp háng, cột  sống.

- Khớp giả: do thiếu sót về điều trị như bất  động kém, tập vận động sớm.

Triệu chứng lâm sàng gợi ý là đi đau, đi khó như bước  hụt, cần chụp X quang để xác định.

Nguyên tắc điều trị

1. Phương pháp chỉnh hình

Áp dụng đối với gãy cài: đây là các trường hợp tiên lượng tốt, không bắt buộc  bệnh nhân  phải nằm yên trên giường. Bệnh nhân có thể nhấc  gót  chân và nếu được  có thể bước đi. X quang phải được  kiểm tra để theo dõi đường gãy. Tuy  nhiên nguy cơ di  lệch thứ phát là rất quan trọng, phải can thiệp  phẫu thuật. Do vậy cần phải đề phòng di lệch thứ phát.

Một số phẫu thuật viên điều trị với nằm nghỉ tại giường và vận động chân nhẹ nhàng. Tác giả khác thích bó bột chậu đùi để tập đi dần dần và giúp nhanh liền xương.

Theo điều trị cổ điển, người ta điều trị với bó bột Whitman là loại bột dựa vào xương ức sát nách xuống đến các ngón chân. Khi  bột khô cho bệnh nhân tập đứng, đi và để  bột khoảng 3-4  tháng. Tuy nhiên do bột nặng  nề chỉ  áp dụng cho người khoẻ mạnh.

Kéo liên tục: nếu không thể bó bột được, người ta xuyên đinh qua đầu dưới xương  đùi và kéo liên tục trên giàn Braun với háng dạng, bàn chân xoay trong. Tuy nhiên do kéo bệnh nhân phải nằm lâu dễ có biến chứng toàn thân, do vậy ít áp dụng.

2.  Phương pháp phẫu thuật

Được chỉ định với mọi trường hợp gãy di lệch. Các trường hợp này có thể liền xương tự nhiên và tiến đến khớp giả  lỏng với ngắn chi và điểm tựa không tốt trên chi. Mục  đích của điều trị là để tránh nằm lâu trên giường do vậy hoặc là kết hợp xương vững chắc để cho phép tập đi với nạng và chống chân dần phía gãy và tập luyện phục hồi  chức  năng sớm, hoặc là phẫu thuật thay khớp háng để cho phép chống chân đi lại tức  khắc.

- Kết hợp xương: Trước hết cần nắn trên bàn chỉnh hình với gây mê toàn thân và kiểm tra X quang.

Có nhiều phương pháp phẫu thuật như dùng đinh, vítt đơn thuần, vít ép DHS  (Dynamique Hip  Scew),  đinh-nẹp, nẹp L...  sau phẫu thuật phải cho phép tập  vận  động sớm và tựa dần dần trên chi  gãy. Tựa chân hoàn toàn khi có sự liền xương  thấy    trên X quang, thường sau 2 tháng phẫu thuật. Các phương pháp phẫu thuật thường phụ thuộc từng trường  phái cũng như thói quen của phẫu thuật viên.

- Thay khớp háng: có 3 loại: khớp giả  chỏm, khớp  giả trung gian và toàn bộ.

+ Khớp giả chỏm: được sử dụng từ 1952, nó chỉ thay thế chỏm xương đùi bằng một chỏm kim loại  nối liền với  một thân dài cắm ở thân xương đùi. Phẫu thuật rất nhanh  chóng và ít  ảnh hưởng lớn đối với những người có thể trạng kém. Các bước sau phẫu thuật rất đơn giản, bệnh nhân có thể đứng dậy vào ngày hôm sau.

Loại khớp giả chỏm này có 2 bất tiện đó là dễ gãy mòn sụn ổ cối và dễ lún sâu phần  thân của khớp giả vào ống tuỷ.

Để khắc phục nhược điểm thứ hai, người ta dùng xi  măng để  cắm thân khớp giả vào ống tuỷ hoặc thay thế bằng một thân tương ứng với đường kính ống tuỷ. Sự phù hợp kích thước của thân khớp giả với ống tuỷ là rất thuận lợi dù có dùng xi măng hay không. Để tránh nhược điểm thứ nhất, người ta cải tiến và dùng khớp giả trung gian, tức ổ cối được bảo vệ bằng một chỏm di động nằm giữa chỏm giả và ổ cối. Do vậy phần sau được bảo vệ và thời gian mòn kéo dài hơn.

+ Khớp giả toàn bộ (prothèse totale): áp dụng trong các trường hợp mặt sụn ổ vối không  được  tốt, đặc biệt các trường hợp gãy cổ xương trên một háng đã có thoái  hoá trước đó.

Người ta thay một khớp háng toàn bộ với hai mảnh tách  rời được cắm trực tiếp vào ổ cối và thân xương đùi.

3. Vấn đề chỉ định điều trị

Phụ thuộc vào tuổi:

- Ở trẻ em và giới trẻ: chỉ định kết hợp xương cho mọi hình thái gãy xương, với bắt vít đơn thuần hoặc vít ép (DHS).

- Ở người già: chỉ định phụ thuộc tình trạng bệnh nhân, tuổi già hay quá già, tình  trạng  tinh thần, tình trạng sống như thế nào, có bệnh lý khác kèm theo không.

+ Nếu < 60 tuổi thì kết hợp xương

+ 65  - 70  tuổi có thể kết hợp xương nhưng phần  lớn đều thay khớp và cho phép vận động tức khắc và nên dùng thay khớp toàn bộ ở tuổi này.

+ 75 - 80 tuổi: dùng khớp bán phần

+ > 80 tuổi: dùng khớp giả chỏm

Tiên lượng

- Hoại tử chỏm có thể xảy ra trong thời gian kết  hợp xương đến 2 năm nhất là các  trường hợp gãy xương di lệch nhiều.

- Khớp giả sau kết hợp xương

- Viêm ổ cối do chỏm giả, lỏng  xi-măng ở thân khớp giả.

Dự phòng

- Tuyên truyền và giáo dục trong cộng đồng về luật giao thông và lao động.

- Cần giáo dục cộng đồng sơ cứu tại chỗ tốt các trường hợp gãy xương để hạn chế các  biến chứng trong gãy xương.

- Đối với các tuyến y tế cơ sở cần chẩn đoán sớm, xử  lý đúng và chuyển lên tuyến y tế chuyên khoa điều trị sớm để giảm thiểu các biến chứng do gãy cổ xương đùi.

- Giáo dục cho bệnh nhân tập luyện phục hồi chức năng sau điều trị.

adv-content
Các bài viết liên quan